Instituut voor Bodymind Integration Ondersteuning voor Verandering Tue, 11 Jul 2017 18:21:00 +0000 nl hourly 1 Instituut voor Bodymind Integration 32 32 Pelvic-Heart Integration Workshop Ghent 14 > 16 July 2017 Tue, 23 May 2017 06:28:40 +0000 Summer workshop in Ghent – Belgium! Living the Mystery of the Masculine and Feminine Pelvic-Heart Integration® (PHI) in Ghent : 14 > 16 July 2017! Beyond Attraction-Rejection, Happiness-Frustration, Joy- Heartbreak International Workshop guided by Dirk Marivoet (B) and Elisabeth Renner (A), Licensed Psychotherapists and International Trainers and Supervisors for PHI.  Download the Flyer We often resign ourselves to

Het bericht Pelvic-Heart Integration Workshop Ghent 14 > 16 July 2017 verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.


Summer workshop in Ghent – Belgium!

Living the Mystery
of the
Masculine and Feminine

Pelvic-Heart Integration® (PHI) in Ghent : 14 > 16 July 2017!

Beyond Attraction-Rejection, Happiness-Frustration,
Joy- Heartbreak

International Workshop guided by Dirk Marivoet (B) and Elisabeth Renner (A), Licensed Psychotherapists and International Trainers and Supervisors for PHI.

 Download the Flyer

CopiaPDF di (5)locandina BARI 2012 nuova2 copiaWe often resign ourselves to repeating cycles of being attracted to and then rejected by the opposite sex. This pattern of finding short lived happiness and joy often leads to plunging back into unforeseen frustration and heartbreak. We can become intrigued and overwhelmed by the mystery of the opposite sex. Yet, when we really feel both the masculine and feminine already inside of us and then letting these parts of us interact with each other, we can find our way to sustainable excitement, deep love and even ecstasy. Our sexuality then comes from the wonderful mystery within us and guides us in our relationship with others.

In this workshop we will discover how our characteristic breathing patterns, thoughts, emotions, and body armour block the free flow of our life force and inhibit our capacity for sensual pleasure and orgasmic release. We use breath, movement and mindful touch to feel the unity of love and satisfaction. Psychodrama, imagery and role plays are helping us to explore the sexual and heart energy from our ancestors and our inner triangle (father, mother, child) which becomes a template for future relationships. chagallExperiencing the spiritual presence of our ancestors is powerful and helps us to heal old wounds carried through generations. Pelvic-Heart Integration is helpful and supportive in creating a new wave of consciousness in all of us.

Pelvic-Heart Integration explores together with you the unconscious emotional body armor and breathing patterns, as well as habitual protection and defense patterns, that were learned in the Triangle Mother/Father/Child that determine your relationships in the here and now. Role playing, Imagination, Body Talk, „Hands-on” techniques, expression and movement, as well as exchanges in the group, accompany you in this process. Work with our ancestors and their spiritual force support you in bringing old, passed on wounds though generations, to a healing movement. New pulsating vibrancy and creativity begin to flow and to create a new source of Bodymind Consciousness.


Dirk2015ColorDIRK MARIVOET: 
Psychotherapist, Trainer for Pelvic-Heart Integration®, Postural Integration® & Energetic Integration® – Teacher and Supervisor for Core-Energetics®.
Loves the Fire, Father of two children, lives in Belgium


ICPIT-Trainer-Elisabeth_Renner2ELISABETH RENNER: Psychotherapist, Clinical Psychologist, Trainer for Pelvic-Heart Integration®, Postural Integration® & Energetic Integration®. Loves the Water, lives in Graz and in Hawaï




Institute for Bodymind Integration (Ghent)

Destelbergenstraat 49-51

B-9040 Ghent

contact Dirk Marivoet:

0032 (0) 9 228 49 11 or 0486 69 05 70

275 € (After June 1st 2017)

250 € (Before July 1st 2017)


  1. Registration per email and our confirmation email counts as definitive enrollment
  2. Cancellation is possible via a confirmation email from us
  3. Cancellation until 3 weeks prior to the workshop: a cost of 25% of the workshop fee is due.
  4. In case of cancellation within the last 3 weeks prior to the workshop (also in case of sickness or not showing up), the total amount will be withheld unless a substitute can be found.


Bring or get your healthy lunch. Snacks, tea and coffee are served by the venue.

The workshop is non-residential: You will need to book and pay for your own B&B or hotel. Please inform.

The number of Places is limited!! To ensure your participation, we recommend you to enroll early!

Pelvic-Heart Integration® Ghent: Contact Dirk Marivoet at 

PHI-4The force of sexuality models our life. Instincts and desires charge our genitals but the sexual satisfaction or disappointment are also part of the quest of our hearts: quest for peace and “completeness”, quest for union with ourselves, with others and with the world. The genitals and the heart form the core of our deepest consciousness.

Looking how we can, at the same time fully feel our genital energy and find the satisfaction of the heart, we are looking for a spiritual sexuality that circulates between the genitals and the heart.

During this workshop, we offer you a progressive path that will allow you to explore your deepest and most precious aspirations.

We will help you to feel your desire and excitement and help you to understand the childhood origins of your sexual frustrations. You will discover the need to recognize and harmonize the masculine and feminine aspects within you. When your inner male and female parts, your inner man and woman, support your inner child, innocence, curiosity, and excitement will participate in your adult sexual life.

PHI-3Before the energy of the child was cut by not comprehending and frustrated parents, his heart and his genitals were part of a current of unified orgastic vibrant energy. By being the parents of your inner sexual child, you will find a powerful and tender source; you will reconnect to an inexhaustible source that binds you to genital desires and aspirations of the heart of your parents as well as of their parents, regardless of whether their real sexuality was incomplete or unfulfilled. This is the spiritual groundwork for a unified and sustainable love and sexuality. When you discover this inner strength, you will no longer play dependency games with which you search your happiness in your partner. You are ready to approach your partner with a new vitality and sexual confidence, willing to share your pleasure and your sexuality in an equally attractive way.



This discovery of your past, present and future sexual force is done with the body. With touch, breathwork, movement, role play, active imagination and bodywork, you will take awareness of how you can bring your body in your sexual, love and spiritual life.

We will explore how our sexual awareness is contained in our deep body tissues. We experience physical opening and the connection between the heart and genitals. The work with breathing and with the body will be used to release the energies and restructure the pelvic floor, genitals, psoas, the diaphragm and rib cage.

ICPIT-Trainer-Dirk-MarivoetDirk Marivoet

Dirk Marivoet is a licensed Psychotherapist ( EAP, EABP , BVP-ABP) with 30+ years of experience. He is the founder and director of the International Institute for Bodymind Integration in Ghent (B). He is a Core-Energetics practitioner (CCEP), teacher at the Dutch Institute for Core Energetics and a Bodymind Integrator, teacher and supervisor (member of ICPIT). He travels and works worldwide.

Regardless of your level of experience, we will help you learn how to maintain your sexual unity and dare to reveal yourself. Before all we’re our own lover, in love with our own body. When the male and female parts are harmonized in us, we can more easily feel, touch and be in joy while sharing the joy of another person. We can look at and love someone else without fear of losing him or lose something inside of us.

This inner joy – physical, emotional, cognitive and spiritual – is complete and cannot be destroyed, whatever the reaction of the other. And this inner joy, this body ecstasy that radiates from our core, allows us to experience a deep encounter with those who also found their inner joy.


The Int’l PHI Trainers: Elisabeth Renner (A), Clinical Psychologist & Psychotherapist & Dirk Marivoet (B), Psychotherapist, PMT & PT

Het bericht Pelvic-Heart Integration Workshop Ghent 14 > 16 July 2017 verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Postural Integration® – 5 niveaus van Healing Sun, 12 Mar 2017 16:58:03 +0000 Download PDF-versie: PI-5Levels* Download PDF-version in English: PI-5Levels-Eng.   Postural Integration® werkt altijd op 5 niveaus van Heelwording: Fysieke lichaam, Emotionele Lichaam, Mentale Lichaam, Quantum Lichaam, Spirit/Soul – Holistisch lichaamswerk en relationele verbondenheid – ontworpen door Jack Painter, PhD. is het vehikel voor deze Heelwording. Er gebeurt integratie op alle niveaus van het Zijn – Het Ware

Het bericht Postural Integration® – 5 niveaus van Healing verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Download PDF-versie: PI-5Levels*

Download PDF-version in English: PI-5Levels-Eng.  

Postural Integration® werkt altijd op 5 niveaus van Heelwording: Fysieke lichaam, Emotionele Lichaam, Mentale Lichaam, Quantum Lichaam, Spirit/Soul – Holistisch lichaamswerk en relationele verbondenheid – ontworpen door Jack Painter, PhD. is het vehikel voor deze Heelwording. Er gebeurt integratie op alle niveaus van het Zijn – Het Ware Zelf komt te voorschijn en komt tot bloei. Alle universele wijsheden gaande van Kabballah tot Zen zijn compatibel en passen bij deze uiterst krachtige manier van werken en in het leven staan.

5 Niveaus van Healing in Postural Integration

5 Levels of Healing in Postural Integration

Het bericht Postural Integration® – 5 niveaus van Healing verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

3-Year Certification Training in Pelvic-Heart Integration® starts October 30th in Hungary Mon, 23 Jan 2017 16:32:40 +0000 Het bericht 3-Year Certification Training in Pelvic-Heart Integration® starts October 30th in Hungary verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.


Het bericht 3-Year Certification Training in Pelvic-Heart Integration® starts October 30th in Hungary verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Pelvic-Heart Integration Workshop Brussels 22 > 25 Juni 2017 Sun, 22 Jan 2017 22:51:02 +0000 Het bericht Pelvic-Heart Integration Workshop Brussels 22 > 25 Juni 2017 verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.


Het bericht Pelvic-Heart Integration Workshop Brussels 22 > 25 Juni 2017 verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Workshop Pelvic-Heart Integration Wed, 11 Jan 2017 10:42:54 +0000 Het bericht Workshop Pelvic-Heart Integration verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.


Het bericht Workshop Pelvic-Heart Integration verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Advanced Postural Integration® Training in Mexico 2017 Thu, 05 Jan 2017 18:57:06 +0000 Postgraduate Training for Certified Bodymind Integrators, Somatics Practitioners and Body Psychotherapists Delivered Diploma’s:  Master Postural Integration Practitioner  –  Advanced Somatics Practitioner Download the flyer: HR_Advanced Somatics. Open to Postural Integration and/or Psychotherapeutic Postural Integration® Practitioners as well as Practitioners in Somatics and Body Psychotherapy (Core-Energetics®, Bio-Energetic Analysis, etc). Enjoy yourself with colleagues coming from around the world

Het bericht Advanced Postural Integration® Training in Mexico 2017 verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.


Postgraduate Training for Certified Bodymind Integrators, Somatics Practitioners and Body Psychotherapists

Delivered Diploma’s: 

  • Master Postural Integration Practitioner  – 

Advanced Somatics Practitioner

Download the flyer: HR_Advanced Somatics.

Open to Postural Integration and/or Psychotherapeutic Postural Integration® Practitioners as well as Practitioners in Somatics and Body Psychotherapy (Core-Energetics®, Bio-Energetic Analysis, etc).

Enjoy yourself with colleagues coming from around the world and learn advanced Somatic and Bodywork skills focusing on the 4 Diaphragms of Body Balance.

When? Aug. 18th – Aug. 27 th 2017 (10 days)

Where? Mexico. Casa Tonalli. Google Map



Dirk Marivoet (B), Elisabeth Renner (A), Rosa Maria Sevilla (Mex)

About the Training

We will introduce you to methodological work with the inner core, different release work techniques and pathways to enjoyment of deep inner power. We will also introduce crucial discoveries from the last twenty years in natural and human sciences and implement many of these discoveries throughout the course of the workshop. New ideas and advanced directions for your practice will be suggested and our Advanced Manual will be provided to follow the classwork. The combination of practical work, deep experiential interactions, theoretical understanding of techniques and the enlargement of our system of scientific  reference will improve your practice and allow for more robust experiences for your clients.

Teaching will be in English with translations possible into Spanish, French, Dutch and German. This training is a wonderful opportunity to meet fellow practitioners and colleagues from all over the world.

Goals of this Advanced Training: 

We will work with the diaphragms of body balance which are the fontanelles along the cranium, the floor and ceiling of the mouth, the thoracic inlet with first rib, the  breathing diaphragm and the pelvis. When these diaphragms are released, they begin to shift spontaneously, rhythmically and freely interact with one another creating warmth and wellbeing.

Extending and Deepening your Knowledge and Skills


To deepen your knowledge base, many state of the art topics will be incorporated including overview and application of somatic methods, body language in action, advanced strategies for addressing developmental/ maturational needs, and unification/integration of polarities. Your skill  levels will be further extended with the use of language and meaning in body psychotherapy and the development of consciousness. We also will introduce advanced sessions for working with the core while strengthening the “pilot ego” thereby uncovering one’s life purpose.

Empowering the Practitioner


We will work with the physical aspects and the energy/consciousness of the pelvis expressed through the pelvic floor and the sexual organs and learn to open layers of tissue and feelings while developing healthy boundaries. This helps the client to clear away old frustrations as well as pain and create a new possibility to connect within self and others at a deep intimate level of passion, love and joy. The last stages of Jack Painter’s “Energetic cycle” (excited breath, orgastic breath, ecstatic breath, etc.) that relates to the tissue work around the deep core will also be explored.

Working with Stubborn Defences


In order to touch the armored core, we need to recognize how the body organizes its defences and how it forms character patterns of restricted breath, muscular contraction and habitual movement, as well as incomplete emotion and thought. To handle the shocks, traumas and all the continuing demands of our lives, we use characteristic attitudes and habits to try to hold ourselves together, hold on to what we can, hold ourselves up, hold ourselves deep inside or hold ourselves back. By working with our breath and touching the deepest layers of our tissue, advanced practitioners help their clients learn where and how their persistent character armor defends the core and how to let it go. In this advanced training we will cover topics such as relationships are regulators, the social engagement system, the inhibition of action syndrome, the PTSD paradigm, the inflammation paradigm, predisease pathways, etc.

Touching the Core


In the deep work with the core the advanced practitioner follows the basic segments or diaphragms of body balance which include the fontanelles, the floor and ceiling of the mouth, the thoracic inlet and first rib, the breathing diaphragm, the pelvis and pelvic floor. Some of the deepest work with the core includes release of the core tissues of the pelvis, which holds many of our strongest feelings and attitudes. A thorough understanding of working with developmental and maturational needs is also included. Working with the structures of the core the advanced student learns to help the client open layers of tissue and feelings in a safe and respectful way beyond the initial 10 sessions of the Postural Integration Model. Advanced techniques and strategies will be taught to help the client clear away old frustrations and pain, to connect with self and others and ultimately connect at a deep and intimate level of love, joy and fulfilment.

Finding Harmony and Integration


Using the advanced somatic methods, you will learn new ways of helping your clients release their deepest armoring. Yet with the release of these very old habits and attitudes, they also need help finding a new centre and integrating this newfound change into their lives. By coordinating tissue, breath and feeling with special somatic strategies, you as a practitioner help clients more fully integrate major dimensions of the self, such as genetic inheritance, left and right hemisphere, sensorimotor functions and masculine-feminine sides. By interacting skillfully with the core, advanced practitioners learn powerful ways to help the top of the body to cooperate with the bottom, the right and left sides to function as a team, and the front and back to move harmoniously with each other. With the discovery of a new inner center, energy can then radiate outwardly and inwardly in flowing waves through all the body diaphragms in a socially engaged and spiritually rich manner.

Implementing into Clinical Practice and Information Exchange

 Different possibilities and new directions to enhance your private practice will be suggested. While all this work and new strategies are very powerful, we also realize the importance of spending time to discuss case studies coming from group members as well as the trainers. To enrich and deepen this advanced training experience, sharing circles will be utilised from time to time.

Additional Information

  • Entry Criteria:Practitioners in (Psychotherapeutic) Postural Integration®, Energetic Integration®, Pelvic-Heart Integration®, Core-Energetics, Bio-Energetics, etc. with at least one year of clinical experience.
  • Where and When: Mexico, Casa Tonalli. Google Map August 18th – 27th 2017. Book early if you fly!!
    Google Map
  • Certification: After successful completion of this training and a written 10-page long thesis, you will be granted the title of Master Postural Integrator (Only for current Postural Integration® Practitioners) or Advanced Somatics Practitioner (all others), issued by ICPIT.
  • Cost: 1500 euros for Europeans. 1500 USD for practitioners from other continents. Prices do not include room and board.
  • Send payment: ICPIT Bank Account: IBAN: DE85 6208 0012 0715 0350 00; BIC: DRES DE FF 620. Stating “advanced training.”
  • Room and board: Prices vary due to room standards and needs to be booked and paid at the center.  Estimated price for room & board is 10,000 pesos p/p or about 470€ p/p (accommodation includes 3 meals a day, plus snacks and working room).
  • Transportation: Mexico City airport to Casa Tonalli is about $800 pesos one way.
  • contact, registration and further information: Ph.  +32 (0)9 2284911 or +32 (0)486 690570


Trainers – Staff

 Dirk Marivoet (B), Elisabeth Renner (A), Rosa Maria Sevilla (Mex)

Dirk2015Dirk Marivoet is a Registered Psychotherapist (ECP, EABP, BVP-ABP) & Psychomotor Therapist (VVPMT). He has more than 30 years of experience working with Bodymind Integration. Dirk is a trainer of Postural Integration®, Energetic Integration® and Pelvic-Heart Integration® as well as a teacher and supervisor in Core-Energetics® (trained with Dr. John Pierrakos, student of W. Reich, teacher at NICE). He maintains a private practice in Ghent, Belgium and is the founder and director of The Institute for Bodymind Integration (IBI), the Secretary of ICPIT and an active academic.

Contact Dirk :

Phone:. +32 (0)9 2284911 or (0)486 690570

eg-101Elisabeth Renner

Renner is a Clinical Psychologist, Licensed Psychotherapist (BMG) and a trainer of Postural Integration®, Energetic Integration® and Pelvic-Heart Integration®. She worked closely with Jack Painter Ph.D., the founder of these Bodymind Integration methods. She is an Embodiment coach and has advanced training in Trauma Therapy (with Raja Selvam). As a professional Bodymind practitioner she has worked in her private office in Graz Austria over the past 20 years. Part of the year Elisabeth lives in Hawaii, where she is conducting seminars that incorporate the healing effects of nature on the body, mind and soul. These workshops include swimming with wild Spinner dolphins and Humpback whales.

Contact Elisabeth:
Phone: +43 676 3121929

RosaMaria2Rosa Maria Sevilla is Psychologist (ITESO), Jungian Analyst, and Sexual Grounding® Therapist (FSGT). She is trainer in both Postural Integration® and Energetic Integration® and has been practicing Psychoaroma therapy since 1990. Rose Marie resides and has a private practice in Guadalajara, Jalisco, Mexico and regularly teaches ‘Characterology and Aroma’.

Contact Rosa Maria:
Phone: +52 53331256257

Meet other trainers of the International Council of PsychoCorporal (Bodymind) Integration Trainers (ICPIT)

From left to right: Eliane Jung-Fliegans (Fr), Raffaele Cascone (It), Silke Ziehl (GB), Bernhard Schlage (D), Rosa Maria Sevilla (Mex), Claude Vaux (Fr), Jack Painter (†), Carmine Piroli (It), Dirk Marivoet (B), Niall O’Siochain (D)


Een woordje in het Nederlands: 

Geniet samen met een groep collega’s afkomstig uit de ganse wereld en leer Advanced Postural Integration & Somatics sessies geven.

Wij zullen de deelnemers introduceren in methodisch werk met de kern, met veel werk rond het bevrijden en genieten van diepe kracht, evenals de toepassing van cruciale ontdekkingen van de laatste twintig jaren op het gebied van de natuurwetenschappen en de menswetenschappen. De combinatie van praktisch werk, diepe ervaring, theoretisch begrip van de techniek en de uitbreiding van ons wetenschappelijk referentiesysteem zullen je praktijk voortstuwen en robuuster maken. Gevorderde richtingen zullen gesuggereerd worden. Je kan tevens de lessen volgen met ons handboek.

Dit zal een meertalige ervaring zijn. Het onderricht zal gebeuren in het Engels (vertalingen zijn mogelijk in het Frans en Duits waar gewenst). Het is een prachtige gelegenheid om beoefenaars-collega’s uit de ganse wereld te ontmoeten.


Meet some other members of the International Council of PsychoCorporal (Bodymind) Integration Trainers

From left to right: Eliane Jung-Fliegans (Fr), Raffaele Cascone (It), Silke Ziehl (GB), Bernhard Schlage (D), Rosa Maria Sevilla (Mex), Claude Vaux (Fr), Jack Painter (†), Carmine Piroli (It), Dirk Marivoet (B), Niall O’Siochain (D)


For a complete list of all members, visit:


 Read “Transformation of the Self with Bodymind Integration”, written by ICPIT trainers of Postural Integration honoring 40 years of PI-training in the world.



Het bericht Advanced Postural Integration® Training in Mexico 2017 verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Literatuurlijst Bodymind Integration Mon, 26 Dec 2016 16:14:08 +0000 Enkele aanbevolen boeken omtrent lichaamsgerichte psychotherapie, diep holistisch lichaamswerk, psychomotorische therapie en bodymind integration. Bent u specifiek geïnteresseerd in wetenschappelijke literatuur omtrent psychomotorische therapie, gelieve dan contact met ons te nemen: u krijgt dan een inlog code voor het aparte gedeelte dat we hieraan reserveren. Samengesteld door Dirk Marivoet “Een woordje over Pessimistische Therapie . . .

Het bericht Literatuurlijst Bodymind Integration verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Enkele aanbevolen boeken omtrent lichaamsgerichte psychotherapie, diep holistisch lichaamswerk, psychomotorische therapie en bodymind integration.

Bent u specifiek geïnteresseerd in wetenschappelijke literatuur omtrent psychomotorische therapie, gelieve dan contact met ons te nemen: u krijgt dan een inlog code voor het aparte gedeelte dat we hieraan reserveren.

Samengesteld door Dirk Marivoet

“Een woordje over Pessimistische Therapie . . .
Overweeg de volgende feiten:
In de Angelsaksische psychologische literatuur van de laatste 30 jaar, waren er zowat 54.000 samenvattingen die het woord depressie bevatten, 41.416 noemden angst, maar slechts 415 noemden vreugde. Vreemd dat het veld van geestelijke gezondheid, dat zogezegd toegewijd is aan de taak om te helpen, zo weinig vreugde bevat…
In een recente steekproef van Psychologische samenvattingen, hebben onderzoekers gevonden dat studies en artikels omtrent negatieve emoties deze omtrent positieve emoties overstegen in een verhouding van 14 tot 1 ( dit is meer dan de 7 tot 1 verhouding waarmee het woord behandeling het woord preventie overstijgt.
Wellner, A. et al. (2000). Happy Days. Psychology Today, 32(3), 32-34.
Myers, D. (2000). The Funds, Friends, and Faith of Happy People. American Psychologist, 55(1), 56-67.”

Boeken omtrent het gedachtengoed van Jack Painter, Postural Integration®, Energetic Integration®, Pelvic-Heart Integration®…

BookcoverTransformationSelfICPIT (Editors Rita Erken & Bernhard Schlage). Transformation of the Self with Bodymind Integration.available by ISBN 978-3-926396-67-9

25,00 EUR
Met 2 artikels geschreven door Dirk Marivoet

PIGuidonGuidon, Marco and Doris, Postural Integration. Ratgeber Ehrenwirth, 2001
Een heldere en mooi geïllustreerde inleiding in het Duits over Postural Integration (Diep Holistisch Lichaamswerk) van mijn goede vrienden en collega’s uit Zwitserland.

 DeepBodyworkPainter, Jack, Deep Bodywork and Personal Development. Bodymind Books. Bestel (vertaald in diverse talen)


Van de grondlegger van Postural Integration®, de methode die ik onderwijs, en waarvan ik gepassioneerd ben. Beschrijft op heldere wijze hoe de body-mind split te helen. Een voorbeeld van waarachtig holistisch denken.
Van de flap: enige van de lovende commentaren”Meer dan enig ander beoefenaar die ik ken, steekt Jack al waar zijn lichaam en geest hebben kunnen naar uitreiken en mogelijk maken in zijn praktijk en onderricht… Dit helder en tijdloos boek reflecteert hoe diep hij heeft nagedacht over zijn werk en hoe ver hij het ontwikkeld heeft. Jack gaat verder dan enig ander model waar ik mee vertrouwd ben. De waarheid die hij vertelt doet me afvragen hoe het mogelijk is dat iets dat zo onmiddellijk herkend wordt als waar, zo veel tijd nodig heeft om erkend te worden.” Ron Kurtz, auteur van “Wat het lichaam onthult” en “Body-Centered Psychotherapy: The Hakomi Method”. “Ik denk dat dit boek een van de belangrijkste bijdragen is tot de Westerse psychologie, die zich pas begint te realiseren wat lichaamsgerichte leraars gedurende jaren hebben aangetoond: in therapie en opvoeding moeten we leren van de wijsheid van ons lichaam. Jack Painter is een pionier in de ontwikkeling van lichaamswerk, en zijn boek is een prachtige kaart.” Robert Hall, M.D., Lomi School, Mill Valley, Californië.
Painter, Jack, Technical Manual of Deep Wholistic Bodywork: Postural Integration. Bodymind Books (vertaald in diverse talen)

de website van de trainers in Postural Integration is:

Boeken omtrent het gedachtengoed van Wilhelm Reich, Reichiaanse en Neo-Reichiaanse therapie
Raadpleeg ook het Wilhelm Reich Archief van het IBI

RManintheTrapBaker, Elsworth F., Man in the Trap: The Causes of Blocked Sexual Energy. Macmillan, New York, 1967. Herdrukt: The American College of Orgonomy; ISBN: 0967967007; (October 15, 2000)
Een discussie over de karakterstructuur in een levendig psychoanalytisch jargon. Of het nuttig is of een giller hangt af van de talen die je beheerst. Dit boek is lang niet te vinden geweest, maar vrij recent weer uitgegeven door de groep van Orgonomen die soms op nogal rigiede wijze het gedachtengoed van Reich en Baker navolgen.

YourBodySpeaksItsMindKeleman, Stanley, Your Body Speaks its Mind. Center Press, Berkeley, 1975

HumanGroundKeleman, Stanley, The Human Ground. Sexuality, Self and Survival, Center Press, Berkeley,1975

LivingYourDyingKeleman, Stanley, Living your Dying, Random House, New York,1974

SomaticRealityKeleman, Stanley, Somatic Reality. Bodily Experience and Emotional Truth, Center Press, Berkeley,1979

kelleyKelley, Charles, R., New Techniques of Vision Improvement. Interscience Research Institute. 1971.

Een unieke synthese van gezichtstraining volgens de technieken van William H. Bates en methodes van diepe emotionele ontspanning die hun origine vinden in het werk van Wilhelm Reich.
Dit boekje (63 pp.) is niet meer in druk, maar kan eventueel wel via of andere online tweedehandsboekenwinkels opgespoord worden.

LowenLichaamstaalHandboekbioLowen Alexander, Bio-energetica.
De meest volledige op zichzelf staande verheldering van Lowens systeem van karakterstructuren in de ontwikkeling, aangetoond in de fysieke structuur.

Lowen Alexander, The physical Dynamics of Character Structure. Dit boek is in het Nederlands vertaald als: Handboek Bio-Energetica
De jongere Lowen. Lowen heeft zeer veel en zeer regelmatig geschreven en had daarmee nogal wat invloed op zijn vakgebied. Hij schiep samen met John Pierrakos een vernieuwde therapeutische benadering in navolging van Reich. Hij is een van de voornaamste theoretici na Reich. Aanbevolen literatuur als je meer wil weten over de toegevoegde waarde van lichaamswerk aan psychoanalytische therapie. De bibliografie van Reich hebben we hier verzameld.

Lowen Alexander, Bio-energetische Oefeningen.
Zoals de titel aangeeft: een verzameling van de meest gebruikte bio-energetische oefeningen om energie te bewegen en te herverdelen. Ze zijn nuttig voor veel ‘energieblokkades’ in het lichaam.

EnergeticaZielPierrakos, John, Energetica van de Ziel. (Core Energetics) Becht, 1996.
Het basiswerk van één van mijn leermeesters. Hoe meer je het leest, hoe meer je doordrongen raakt van de diepe waarheid die schuilgaat in de woorden van deze leerling en collega van Wilhelm Reich. Dr. Pierrakos is samen met Dr. Alexander Lowen tevens een van de grondleggers van Bio-Energetische Analyse.

RCharacterAnalyse1933Reich, Wilhelm, Character Analysis. (3e uitgebreide editie). Farrar, Straus and Giroux, New York 1967.
Introduceert het toen revolutionaire denkbeeld dat het lichaam het karakter weerspiegelt en dat het lichaam daarom in de psychotherapie moet worden meegenomen. Een klassiek werk, nog steeds interessant om te lezen. Raadpleeg ook het Reich Archief van het IBI.

RTheFunctionoftheOrgasmReich, Wilhelm, The Function of the Orgasm: Sex-Economic Problems of Biological Energy. Bantam Books, New York 1967.
Nog een klassiek werk dat indertijd flink wat stof deed opwaaien. De reflexmatige aard van het orgasme. Orgastische herverdeling van energie als de ‘energiehuishouding’ van het lichaam.

RFuryonEarthSharaf, Myron, Fury on Earth. A biography of Wilhelm Reich. St. Martin’s Press/Marek, New York, 1983.
De definitieve biografie van Reich. Myron Sharaf beschrijft Reich als diepmenselijk: complex, contradictorisch, genereus, liefdevol en vol van buitengewone en soms bizarre ideeën. Sharaf maakte Reich zelf een tiental jaar mee als student, patiënt, en cowerker.
Ik heb Myron Sharaf een paar keer ontmoet en ik heb dankzij zijn levendige verhalen en vertolkingen van Reich veel meer begrepen van één van de grootste geniën uit de 20e Eeuw.

RInstaatvanOrgasmeYserbyt Roosje en Georges Lambrechts, In staat van orgasme. VUBPress, 1998
Ontstaan uit de licentiaatsverhandeling Familiale en Seksuologische wetenschappen van Roosje Yserbyt. In het Nederlandse taalgebied het boek om te lezen als introductie tot het werk van Reich.

Andere aanbevolen boeken omtrent lichaamspsychotherapie (bodypsychotherapy)

Susan APOSYAN, Body-Mind Psychotherapy. Principles, Techniques, and Practical Applications. Norton & Company, New York, London, 2004.ISBN 0-393-70441-6.

Brown Malcolm, The Healing Touch. Mendocino, CA: LifeRhythm Press. 1990.
Psycholoog Malcolm Brown heeft Organismic Body Psychotherapy ontwikkeld. Hij heeft de inzichten van o.a. Kurt Goldstein, de neuroloog en Gestalttherapeut die voor het eerst de idee van organismisch functioneren heeft geïntroduceerd. Natuurlijke, instinctuele responsen die in het organisme ontstaan, resulteren uit de holistische interactie tussen de mind, het lichaam, en de ziel, en worden organismisch genoemd. Kurt Goldstein zelf schreef “The Organism”, waarin hij schrijft over het holistisch functioneren van het zenuwstelsel en waarin hij het reductionistische hedendaagse denken uitdaagt.

Joseph CASSIUS, Ph.D. and contributors, Horizons in Bioenergetics. New dimensions in Mind/Body Psychotherapy. Promethean Publications, Memphis Tennessee, 1980.

CongerJohn P. Conger, The Body in Recovery. Somatic Psychotherapy and the Self. Berkeley, Ca., Frog Ltd., 1994.
Heldere voorstelling van Reichiaanse en bio-energetische concepten en technieken. Integreert dit alles met Psychoanalytische en Jungiaanse theorie.

BodyProcessKepner, James, I, Body Process, Working with the body in Psychotherapy. A Gestalt Institute of Cleveland Publication, 1993, 1987.

MovingPsychotherapyPesso, Albert and John Crandell (Eds.), Moving Psychotherapy. Theory and Application of Pesso System/Psychomotor Therapy. Brookline Books, 1991
Albert Pesso heeft twee andere boeken geschreven over de door hem en zijn vrouw Diane Boyden Pesso gecreëerde methode van Psychomotorische Therapie: Movement in Psychotherapy en Experience in Action. Pesso en zijn vrouw zijn van origine danstherapeuten, die op eigenzinnige wijze tot een knap systeem van psychotherapie zijn gekomen. Ik heb veel van hun inzichten dankbaar toegepast tijdens mijn carrière in de Psychiatrie en erna
De theorievorming is zeer degelijk, en ik heb persoonlijk en met plezier de therapeutische vaardigheden van Pesso mogen ervaren.

PetzoldPetzold Hilarion, Psychotherapie und Körperdynamik. Verfahren psycho-physischer Bewegungs- und Körpertherapie. Junfermann, Paderborn. 1979.
Petzold is een inspirator en theoretische toeverlaat voor me geweest sinds het begin van mijn carrière in het begin van de jaren ’80. Je moet er wel duits voor kunnen lezen.

BodyinPsychotherapySmith, Edward W.L., The Body in Psychotherapy. Mc Farland, Jefferson, 1985.

PennyBernsteinPenny Lewis Bernstein & David L. Singer (Eds), The Choreography of Object Relations. Advances in Dance-Movement Therapy. vol. 1. Antioch, New Hampshire, 1982
Dankzij mijn gewaardeerde collega, dans- en bewegingstherapeute Mirjam Vervaeke (K.U.L.) ben ik geïntroduceerd geworden in het werk van Penny Lewis Bernstein die tevens auteur is van Theory and Methods in Dance Movement Therapy. Ik wil haar werk in deze lijst onder de aandacht brengen, omwille van de stijlvolle manier waarmee via dans de persoonlijkheid kan beïnvloed worden.

Aanbevolen boeken omtrent karakteranalyse en bodyreading.
DychtwaldDychtwald Ken, Bodymind Integreert ideeën van Ida Rolf, Moshe Feldenkrais, Fritz Perls, Wilhelm Reich en andere pioniers. Hij beschrijft hoe John Pierrakos een body reading doet. Legt spierspanning uit en hoe lichaam en de mind verbonden zijn. Een klassieker en een aanrader.

CharacterStylesJohnson Stephen, M. Character Styles. Norton & Co, New York,1994
Stephen Johnson, Ph.D. heeft een uitvoerige verzameling omtrent karakterdefensies bij elkaar geschreven. Hij integreert zowel de visies van Object-Relatie Theorie (Mahler, Kohut, Kernberg, Winnicott, Masterson, e.a.) als die van Karakteranalytische Theorie (W. Reich, A. Lowen, S. Keleman, J. Pierrakos, Hilton, e.a.), en voegt er de nodige inzichten uit o.a. Gestaltherapie, NLP, Cognitieve en Gedragstherapie, aan toe. Hij is er terecht van overtuigd dat werkelijke transformatie van de persoon en zijn karakter slechts kan gebeuren als zowel lichamelijke, emotionele als cognitieve factoren simultaan worden aangesproken. Ik heb Stephen ontmoet tijdens het congres voor Bodypsychotherapy in Ischia (Italië, 2002).

SymbioticCharacterJohnson Stephen, M., The Symbiotic Character. Norton & Co, New York, 1991

HumanizingNarcJohnson Stephen, M., Humanizing the Narcissistic Style. Norton & Co, New York, 1987

CharacterologicalTransfJohnson Stephen, M., Characterological Transformation: The Hard Work Miracle.Norton & Co, New York, 1985

EmotionalAnatomyKeleman, Stanley, Emotional Anatomy. Center Press, 1985.
Keleman heb ik voor het eerst ontmoet in 1994. Hij is een eigenzinnig poëet onder de lichaamsgerichte psychotherapeuten. In Emotional Anatomy, borduurt hij verder op een thema dat hem nauw aan het hart ligt, nl. de relatie tussen het lichaam en de emotionele, psychologische, seksuele, en imaginatieve aspecten van de menselijke ervaring. Emotional Anatomy relateert gevoelens en emoties aan fysieke vorm.

Kurtz, Ron, en Prestera, Hector. Wat het lichaam onthult (The Body Reveals)
De beste inleiding die er is tot het verstaan van de structurele taal van het lichaam. Veel illustraties en tekeningen die ervaring in het lichaam laten zien.

JeLichaamalsSpiegelRank Ansgar & Dietlinde, Je Lichaam als Spiegel. Bio-Energetica en Karakteranalyse. Servire 1994.
Karakterologie op een heldere en begrijpelijke manier beschreven. Tal van schetsen van lichaamshoudingen en gelaatsuitdrukkingen maken het geheel heel aanschouwelijk.

Aanbevolen boeken omtrent lichamelijke overdracht en tegenoverdracht.

LiefdeInWonderlandBoswijk-Hummel, Riekje, Liefde in Wonderland. Overdracht en tegenoverdracht in de hulprelatie. De Toorts, Haarlem, 1997.

TherapistsatRiskHEDGES, L. E., HILTON, R. & V. HILTON, & O. BRANDT CAUDILL, Jr., Therapists at Risk. Perils of the Intimacy of the Therapeutic Relationship. Jason Aronson, New Jersey, 1997. ISBN 1-56821-827-3.

KELEMAN, Stanley, Bonding, A somatic-emotional approach to Transference, 1986, Center Press, Berkeley

Aanbevolen boeken omtrent therapeutische methoden die ook van belang zijn voor lichaamsgerichte therapie

EricksonIIIEricksonIVEricksonIIErickson, Milton H., The Collected Papers of Milton H. Erickson on Hypnosis, delen I-IV. Ernest Rossi, red. Irvingon Publishers, New York 1980.
Erickson in al zijn facetten.

Erickson, Milton, H. en Rossi, Ernest L., Experiencing Hypnosis: Therapeutic Approaches to Altered States. Irvington Publishers, New York 1981.
Zoals met alles waar Erickson schrijver of medeschrijver van is, is ook hier de beste benadering: eerst lezen en alle ‘overbodige’ informatie op een rijtje proberen te zetten tot het je duizelt, dan nog eens lezen zonder je in te spannen. Is het belangrijker om te weten – of om te weten dat je het weet? De oudere Erickson vertelt nooit alleen wat hij lijkt te vertellen. Loop hem niet steeds voor de voeten, maar laat je door hem onderrichten.

FocussingGendlin, Eugene T., Focussing.
Een heel boek gewijd aan het opmerken van proprioceptieve effecten van communicatie van ‘lichaam’ met ‘geest’ en vice versa.

GrofGrof, Stanislav, Realms of the Human Unconscious, Observations from LSD Research, Viking Press, 1975.
Vooral de beschrijving van COEX-systemen (Constellaties van Gecondenseerde Ervaring) en Perinatale Matrices (Geboortefasen van het geboortetrauma werden de basis voor een radicale nieuwe psychologie, een gebaseerd op de zich uitbreidende kaart van het menselijke onbewuste.
Ik heb met Stan Grof gewerkt in Californië in het begin van de jaren ’90. Hij heeft me geïnitieerd in een techniek die hij Holotropisch Ademen noemt, en waarover hij nog tal van andere boeken geschreven heeft. Voor mij blijft zijn eerste boek echter de mijlpaal.
Mijn goede vrienden Richard Yensen, Ph.D. en Donna Dryer M.D., die met hem onderzoek naar L.S.D. verricht hebben, combineren Postural Integration met deze vorm van ademen alsook met Visueel geprojecteerde transpersoonlijke beelden. Voor meer info over hen klik hier en/of hier.

Heckler, Richard Strozzi, The Anatomy of Change: East/West Approaches to Body/Mind Therapy. Shambala, Boulder, Coilorado, 1984. Recenter: North Atlantic Books, 1993. ISBN: 1556431473
Heckler geeft les aan de Lomi School en is hoofd van een aikido dojo. Hij geeft ons inzicht in de kracht van lichaamswerk om voorbij het overbenadrukte cognitieve leren te reiken.

AnatomyOfChangeHubble, M.A., Duncan, B. L. & Miller, S.D. The Heart & Soul of Change. What works in Therapy. American Psychological Association, Washington. 1999. Thirteenth printing 2008.
The Heart and Soul of Change provocatively interprets in a scholarly yet accessible manner the empirical foundation of how people change. Clinicians will especially appreciate the wealth of practical suggestions for using the common factors to improve their daily practice.

Lambrechts, Georges, Het Eigen Gezicht van de Gestalttherapie. IVC Kortrijk, 1994. ISBN 90-801717-1-9
Een wegwijzer en blikopener voor alle ervaringsgerichte psychotherapeuten.

LambrechtstoenstraksLambrechts, Georges, De gestalttherapie tussen toen en straks. Epo. ISBN: 90_6445_320_9 – pb (15 x 22,5 cm) – ca. 550p.
De heruitgave van dit standaardwerk voor de gestalttherapie is een volledig herwerkte editie geworden. Het boek is ingekort, aangevuld en gecorrigeerd. Het sluit nog meer aan bij de accentverschuivingen die er de afgelopen decennia zijn geweest in de psychotherapie en dus ook in de gestalttherapie en vormt daardoor een up to date en meer overzichtelijk boek voor de studie en het gebruik van de gestalttherapie. De wisselwerking tussen persoon en omgeving wordt consequent als uitgangspunt genomen om ontwikkelingsprocessen en therapeutische processen te onderzoeken. De auteur behandelt pathologie, procesdiagnose en eindigt met de therapeutische relatie als synthese van het gestaltproces.

Perls, Fritz, Gestalt Therapie. Verbatim. Servire, 1994.
Woordelijke verslagen van de talloze therapiesessies die Perls gehouden heeft.

ModesTherActionStark, Martha, Modes of Therapeutic Action, Enhancement of Knowledge, Provision of Experience, and Engagement in Relationship.Aronson, Northvale, 1999.
Martha Stark brengt de drie fundamentele hedendaagse theorieën samen over hoe therapie werkt (Kennisoverdracht, Ervaringen Opdoen, de Relatie Aangaan). Haar geïntegreerd beeld is gesofistikeerd, en praktisch tegelijk. Ze illustreert de voornaamste psychoanalytisch theoretische paradigma’s (klassiek, zelf-psychologie, object-relaties, interpersoonlijk.). Therapeuten van elk niveau van ervaring kunnen hieruit profijt halen.

Aanbevolen boeken omtrent bewustworden door beweging, bewegingspedagogieën

Alexander, M., The Resurrection of the Body, Delta

Alexander Gerda, Eutonie
Dit is een introductie tot het uitvoerige werk dat Alexander in de afgelopen 55 jaar heeft verricht. Haar werk is niet alleen een geneeswijze en behandelwijze, maar tevens een westerse meditatie over zijn in het gehele lichaam. De klemtoon ligt op de proprioceptieve waarneming van lichaamsruimten, beweging en energie (met behulp van intentie en concentratie van aandacht), ontwikkeling van contact en aanwezigheid, bewuste aanpassing van fysieke veerkracht.

BarlowBarlow, W., The Alexander Technique, Inner Traditions International, 1990.ISBN-0892813857

AwarenessMovementFeldenkrais, Moshe, Bewustworden door bewegen. Voor meer boeken over Feldenkrais zie
Waarschijnlijk het beste boek dat je kan lezen over Feldenkrais. Naast veel uitleg vind je hier tien “Feldenkrais lessen”. Oefeningen (zoals ik het woord gebruik) om te leren hoe je je lichaam laat praten met je lichaam en hoe je lichaam zichzelf kan heropvoeden.

Aanbevolen Atlassen der Menselijke Anatomie, Fysiologie en Pathologie voor lichaamswerkers

Iedereen die geïnteresseerd is in het menselijk lichaam zou een atlas van de menselijke anatomie moeten hebben. Een atlas laat niet zien hoe het lichaam werkt, maar toont afbeeldingen. Er zijn verschillende belangrijke atlassen te verkrijgen in de gespecialiseerde boekhandels. Sobotta, Netter, en Clemente zijn waarschijnlijk de beste van deze belangrijke atlassen. Voor mij is het voornaamste gebruik van deze boeken bestemd om er naar te kijken en verwonderd te zijn. De illustraties in goede atlassen zijn zeer gedetailleerd. Je kan er online bestellen bij Proxis, Alibris of Powells. (Hou er rekening mee dat bepaalde boeken die van buiten de EU zone komen kunnen onderworpen zijn aan BTW, invoerrechten en afleveringskosten). Je kan misschien ook je geluk proberen in tweedehandsboekenwinkels of op eBay.

Ik heb een aparte pagina met meer details omtrent Atlassen der Menselijke Anatomie.

TrailguidebodyBiel, Andrew, Trail Guide to the Body, How to locate, muscles, bones and more. Books of Discovery, Third Edition 2005.
Een praktisch ontworpen boek, waarmee je “levende anatomie” kan studeren, d.w.z. lichaamsstructuren palperen en benoemen.

ACWThompsonFrCalais-Germain, Blandine, Anatomy of Movement 1993 Eastland Press 289 pages ($28.50 paperback) ISBN 0-939616-17-3 In het frans: Anatomie pour le mouvement. Tome 1 introduction à l’analyse des techniques corporelles. Tome 2: bases d’exercices. Editions DésIris ISBN 2-907653-01-6 en, 2-907653-06-7 Een heel speciaal boek dat uitlegt wat iedere spier doet. Hier wat informatie van de flap: Anatomy of Movement is a dynamic, integrated approach to the sudy of the physical structures of the musculoskeletal system and their relationship to the movements of the human body. In clear and concise text illustrated with more than a thousand graphic drawings, the author takes the reader on a lively tour of the muscles, bones, ligaments and joints of the arms, legs and trunk. The focus throughout the book is on anatomy not for its own sake but in its functional relationship to the actual movements of the body in dance, exercise and other physical disciplines.” Ik beveel dit boek aan voor studenten lichaamswerk.

MassageAnatomyClay, James, H. & David M. Pounds, Basic Clinical Massage Therapy: Integrating Anatomy and Treatment. Lippinicott Williams & Wilkins, Philadelphia, Baltimore, New York, London, 2003. ISBN- 0-683-30653-7 Dit is het soort boek waar ik al lang naar op zoek was, dat nog niet bestond, en dus vanaf nu een must is voor iedere lichaamswerker. Het boek bevat fantastische afbeeldingen van interne structuren, getekend bovenop foto’s van levende modellen. Daarnaast worden diverse massage en manipulatietechnieken afgebeeld bovenop deze tekeningen en foto’s. Dit brengt een zeer realistisch ruimtelijk beeld van waar je precies werkt in de anatomische structuren. Ik ben nooit eerder zo’n boek tegengekomen. Het heeft een 450-tal afbeeldingen en toont elke spier in relatie tot de handen van de therapeut. Het is geen goedkoop boek, zoals te verwachten, maar meer dan zijn geld waard. Warm aanbevolen!!!

Greene, Elliot, & Barbara Goodrich-Dunn, The Psychology of the Body. Lippincott Williams & Wilkins. 2003 ISBN: 0781737826
Dit boek is ontworpen om massagetherapeuten en lichaamswerkers te voorzien van een beter inzicht in de psychologische thema’s die kunnen optreden als gevolg van het gebruik van aanraking in hun therapiesessies. Het boek beschrijft de verbinding tussen lichaam en geest, hoe aanraking deze connectie beïnvloedt, de emotionele reactie en het loslaten van de cliënt, alsook hoe om te gaan met de cliënt op een gepaste manier. Het doel van het boek is het bereik van de praktijk in dit gebied voor massagetherapeuten en lichaamswerkers duidelijk te definiëren.
Ik vind het een nuttig boek omwille van duidelijke manier waarop een onderscheid wordt gemaakt tussen lichaamspsychotherapeutisch werk (meer het doorwerken van de emotionele processen) en lichaamswerk en massage an sich (het leren omgaan met emotionele processen).

JuhanJuhan, Deanne , Job’s Body – A Handbook for Bodywork 1st editon – 1987 Station Hill Press 365 pages ISBN 0-88268-134-6 Expanded edtion – 1998 Barrytown Ltd. 448 pages ISBN 1581770227 Dit boek is interessant voor iedereen met een lijf en interesse in lichaamswerk. Hoewel het bedoeld lijkt te zijn als het beter leesbare boek, is het geen licht leesvoer. Commentaren van enkele reviews: “A masterful synthesis, copiously illustrated, of body therapies and anatomical-physiological functions” – East West Magazine “A broad presentation of the rationale of bodywork, including the relevant physiological, anatomical, and neuropsychological information one should know if one practices any form of bodywork.” Publishers Weekly “Juhan blends a novelist’s sensitiviy for language and an academic’s respect for accuracy with a bodyworker’s respect for the living, sentient flesh.” Yoga Journal

AnatomyTrainsMyers W. Thomas, Anatomy Trains, Myofascial Meridians for Manual and Movement Therapists. Churchill Livingstone. Elsevier science. 2002.
Understanding the role of fascia in healthy movement and postural distortion is of vital importance to bodyworkers and movement therapists. Myers explains how patterns of strain communicate through the myofascial ‘webbing’, contributing to postural compensation and movement stability.

OschmanOschman, James, L. Energy Medicine. The Scientific Basis. Churchill Livingstone. 2000.
Oschman, een gerenomeerd celbioloog, brengt in Energy Medicine een hele reeks wetenschappelijke gegevens uit diverse en uiteenlopende disciplines samen. Al te lang werd veel van het ‘Energetische’ arsenaal van de lichaamstherapeut dat moeilijk in de gangbare wetenschappelijke taal kon uitgedrukt of begrepen worden als onwetenschappelijke prietpraat afgedaan. Oschman brengt een boeiende discussie op gang tussen conventionele en niet-conventionele benaderingen tot gezondheid. Deze bijdrage is een eerste serieuze stap in de richting van een beter begrip van menselijke energetische systemen.

EnergyMedicineOschman, James, Energy Medicine in Therapeutics and Human Performance,Churchill Livingstone.
Het vervolgboek van James Oschman, waarin hij uiteenlopende energetische therapiën in het licht houdt van de door hem samengebrachte wetenschappelijke inzichten omtrent energiegeneeskunde.

HumanBodyBookParker, Steve. The Human Body Book. DK, 2007
ISBN-13: 9780756628659
Menselijke anatomie en functie in al zijn systemen. 3-D beelden.

 pertPert, Candance B., Molecules of Emotion. The Science behind mind-body medicine. Touchstone. New York,1999. Beschrijft hoe de chemische binnenkant van onze lichamen een dynamisch netwerk vormt, dat lichaam en geest verbindt. Candance Pert is een Research Professor in het Departement van Physiology and Biophysics van het Georgetown University Medical Center in Washingon.

Schultz, Louis & Rosemary Feitis, The Endless Web 1996 North Atlantic Books 126 pages Ondertitel “Fascial Anatomy and Physical Reality”, dit is een boek over het myofasciale weefsel van het menselijk lichaam. Een beetje teleurstellend omwille van de vervelende herhaling van steeds dezelfde afbeeldingen, echter elk boek dat over het fasciale netwerk geschreven wordt is welkom en moedigt hopelijk anderen aan om dit onderschatte systeem verder te doorgronden.

SchwindFascialSchwind Peter, Fascial and Membrane Technique. A manual for comprehensive treatment of the connective tissue system. Churchill Livingston, 2008.
Ik beveel dit boek aan voor de anatomische kant en voor sommige interessante technieken. Ben je geïnteresseerd in het werken met de persoonlijkheid in de therapeutische relatie via deze technieken dan heb je een ander boek nodig. De auteur stelt letterlijk dat in zijn benadering “the hands of the therapist are very close to the organism while the therapist’s self is distant from the personality of the patiënt.” Dit staat diametraal op de relationele insteek en focus op de persoonlijkheid van de mens van Postural Integration. In Postural Integration kunnen veel van de in dit boek beschreven technieken gebruikt worden, maar dan wel met het zelf van de therapeut in het spel en dat van de cliënt eveneens expliciet aanwezig en in interactie. In Postural Integration is het juist de bedoeling met het zelf en de persoonlijkheid te werken. Dat is voor veel gezondheidsklachten wat mij betreft de enige manier om diepgaande verandering te bewerkstelligen. Dit kan niet gebeuren door het fysieke van het emotionele en mentale te splitsen zoals ook in dit boek (zoals in de meerderheid van de lichamelijke behandelingstechnieken die je in boeken beschreven vindt). De auteur spreekt zich uit over hoe zijn benadering overeenkomt met psychoanalytische werkingsprincipes: “Only in this manner, to some extent, corresponds to Sigmund Freud’s working principles. In the context of this setting, the therapist will hardly be influenced by the patient’s own moods and feelings.” Ik geloof dat dit om te beginnen een verkeerde interpretatie is van Freud’s – laat staan van moderne psychoanalytische – werkingsprincipes. Een therapeut die daarenboven niet beïnvloed wordt door de stemmingen en gevoelens van een cliënt is voor mij een utopie en hij stelt zich enigszins koud op als hij dat toch probeert na te streven. Er bestaan voor alle duidelijkheid adequate manieren om verantwoord om te gaan met de “invloed” van stemmingen en gevoelens van cliënten, zonder daarom zijn “centrum” of “objectiviteit” te verliezen en om ze zelfs ten dienste van de therapie van de “ganse mens” in te zetten.

Thompson, C.W. Manual of Structural Kinesiology, Moseley.

MabelToddTodd, Mabel E. The Thinking Body, Dance Horizons Book, New Jersey ISBN. 87127-014-5
Oorspronkelijk gepubliceerd in 1937, is dit een klassieker in de studie van de menselijke fysiologie, en het effect van psychologische en mentale processen op menselijke beweging. Todd was haar tijd ver vooruit in het zien van de relatie tussen gedachte en beweging.
Todd: “It is profoundly true that we are as much affected in our thinking by our bodily attitudes as our bodily attitudes are affected in the reflection of our mental and bodily states.”

RuthWernerWerner Ruth, A Massage therapist’s guide to pathology
Lippinicott, Williams & Wilkins.489 pages. ISBN: 0-683-30210-8
Ruth Werner en Ben Benjamin beschrijven een variëteit van ziektebeelden en voegen er aan toe hoe massage (en lichaamswerk in het algemeen) het helingsproces kunnen verbeteren of niet. Geeft ook wat basis fysiologische inzichten mee.
Aanbevolen boeken omtrent massage, dieptemassage en Rolfing.

Benjamin, Benjamin E., Are You Tense? The Benjamin System of Muscular Therapy. Pantheon, New York 1978.
Een methode van dieptemassage en spiertherapie, zoals de titel al zegt. Als je belangstelling hebt, bestudeer dan vier of vijf verschillende methoden en ontwerp er dan een die bij je past. Er staat een ‘spierspanningstest’ in om jezelf te kunnen controleren.

DowningDowning, George, Massage voor iedereen. Bert Bakker. 1977
Inleiding tot de Esalen-massage door een van de bedenkers ervan.

Gunther, Bernard, Sense Relaxation: Below Your Mind. Collier Books, New York 1968.
Een klassieke inleiding tot verlevendiging van en door het lichaam. Oefeningen en aanwijzingen voor aanraking.

hellerHeller, Joseph & William Henkin, Bodywise 1986 Wingbow Press 260 pagina’s Joseph Heller was de eerste voorzitter van het Rolf Instituut in 1975. Hij verliet deze positie en ontwikkelde in 1978 Hellerwork. Hij was van mening dat Rolfing geen pijn zou mogen doen. Dit boek is een inleiding tot de theorieën van Hellerwork en staat vol interessante informatie omtrent het menselijk lichaam.

Johnson, D., The Protean Body, Harper Colophon. Een inleidende tekst over Rolfing.

Anne Kent Rush, Ruggesteun, Bert Bakker, Amsterdam, 1980. Een interessant boek over ruggen: Anatomie, Pijn en hoe die te voorkomen, Massage, Acupunctuur, Bottenkrakers, Fysiotherapie, Oefeningen en nog veel meer…

Manheim Carol J, The Myofascial Manual. Second Edition. Myofasciale stretching. Zachter werk voor de myofascia. Nuttig voor het werken met zachte energie of integratie tijdens Postural Integration.

Rolf, Ida, Rolfing ondertitel “Reestablishing the Natural Alignnment and Structural Integration of the Human Body for Vitality and Well-Being”, 1989.Healing Arts Press/Inner Traditions. 304 pagina’s. ISBN 0892813350 Oorspronkelijke uitgave in 1977 was getiteld Rolfing – The Integration of Human Structures. ISBN 0064650960 (behalve de naamsverandering gaat het om hetzelfde boek) Een klassieker over Rolfing door de grondlegger ervan. Legt het concept van diepe spierspanning uit en de rol van de fascia in het vasthouden van die spanning. Rolfing is een vorm van diep-weefsel-lichaamswerk. Dit boek bevat zo’n 400 anatomische tekeningen en meer dan 500 foto’s van mensen die “gerolfd” werden.

Simon'sSimons, David G., Janet G. Travell MD, Lois S. Simons MD, Travell & Simon’s Myofascial Pain and Dysfunction: The Trigger Point Manual 2nd edition 1998 Lippincott, Williams & Wilkins 2vols ($189.00 hardback) Dit is een zeer duur boek, dat niet iedereen zich zal kunnen veroorloven. Dit is de bijbel van trigger punt therapie. Travell was de privéarts van de presidenten Kennedy en Johnson. Ze schreef een autobiografie, Office Hours: Day and Night, die ik op een dag nog wel eens wil lezen.

Trager, Milton, Trager Mentastics 1987 Station Hill Press 174 pages ISBN 088268048X`

VanHowtenVanHowten, Donald, Ayurveda & Life Impressions Bodywork. Seeking our Healing Memories1997, Lotus Press, Wisconsins. ISBN: 0914955241.

Een interessant boek met verrijkende inzichten van een collega Postural Integration Trainer in New Mexico (USA) . Diep bindweefselwerk (Van spreekt van membranen) tegen de achtergrond van de Ayurveda filosofie.

Aanbevolen boeken omtrent acupunctuur en acupressuur.

Connelly, D. Traditional Acupuncture, Center for Trad. Acupuncure. Een veel geciteerd basisboek over Acupunctuur en de filosofie van de vijf elementen.

AcupressureTeeguardenIona Marsaa Teeguarden, A Complete Guide to Acupressure (Revised). Japan Publications, Inc. Tokyo. 1996, 2002 (Rev.). ISBN. 4-8170-9007.

Yu-Lin Lian, Chun-Yan Chen, Michael Hammes, Bernard C. Kolster, Seirin foto-atlas voor acupunctuur. Transviet, Veenendaal. 2000 (Vertaald uit het duits: Seirin-Bildatlas der Akupunktur).350 paginas. ISBN. 3-8290-2998-5
Modern handboek dat alle acupunctuurpunten van de meridianen, de extra-meridianen Du Mai en Ren Mai en de belangrijkste extra-punten systematisch en overzichtelijk weergeeft. 409 punten in totaal worden door telkens drie afbeeldingen toegelicht: grafische voorstelling die topografisch-anatomische ligging weergeeft, meridiaanoverzicht, foto met geplaatste naald.

Aanbevolen boeken omtrent “Nieuwe Tijdsdenken”. Hier ook referenties over “Padwerk”

Eva Pierrakos,
EvaPierrakos1Pad-werk.Werken aan Jezelf of juist niet? Ankh-Hermes, Deventer,1987.
EvaPierrakos2Voortgaan op je pad. Van Overleven naar Leven. Ankh-Hermes, Deventer, 1991.
EvaPierrakos3Liefde nader bekeken. Padwerk en relaties. Ankh-Hermes, Deventer, 1993. Eva Pierrakos was de vrouw van John Pierrakos en heeft 235 lezingen op haar aktief, die gebundeld zijn in een paar boeken. Met ‘Het Pad’ wordt een persoonlijke, psychologische weg bedoeld, maar ook een weg waarbij men zich gesteund en geïnspireerd weet door boven het persoonlijke uitgaande krachten.

capraCapra, Fritjov, The Tao of Physics (2e editie) Shambala, Boulder, Colorado 1983.
Geeft het verband tussen oosterse en westerse ideeën van werkelijkheid in het licht van de quantumfysica. De verdienste van Capra is dat hij Wetenschap populariseert. Het verwijt dat hem kan worden gegeven is dat hij nauwelijks zelf doorgedreven en gecontroleerd onderzoek verrichtte.

Aanbevolen boeken in verband met een lichaamsgerichte therapie bij trauma.

HealingTasksKepner, James, Healing Tasks. Psychotherapy with Adult Survivors of Childhood Abuse. 1995. Jossey-Bass. San Francisco.
Model en Behandeloriëntatie vanuit Lichaamsgerichte Gestalttherapie gebaseerd op ontwikkelingsstadia i.v.m. healing en met nadruk op specifieke taken in elk van deze stadia.

LevineLevine, Peter, Waking the Tiger Ondertitel: Healing Trauma: The Innate Capacity to Transform Overwhelming Experiences 1997 North Atlantic Books ISBN 155643233X
Een zeer goed boek van een in origine Reichiaans therapeut over de heling van trauma. Een aanrader. Ik vraag me soms af tijdens mijn sessies hoe de tijger weer te slapen te leggen…

OgdenTraumaBodyMinton, Kekuni, Ogden, Pat, Pain, Clare, Trauma and the Body: A Sensorimotor Approach to Psychotherapy (TC)

Aanbevolen boeken voor vrouwen die meer willen kennen van hun lichamelijke zijn en innerlijke wijsheid.
Northrup, Christiane, Women’s Bodies, Women’s Wisdom Ondertitel: Creating Physical and Emotional Health and Healing 1998 Bantam Doubleday Dell 906 pages (2nd edition) De auteur is een gynecologe die meerdere boeken gepubliceerd heeft over vrouwen en gezondheid. Hier een uitspraak zoals die te vinden is op Amazon: “Quite possibly every female over the age of 12 will find this huge book enlightening, pain saving, and perhaps even lifesaving.”

Anne Kent Rush, Lichaamswerk, Het Groeiboek voor Vrouwen. Bert Bakker, Amsterdam, 1978.
Klassiek boek dat onderwerpen als lichamelijke bewustwording, Zelfbeeld, zelfonderzoek, massage, seksualiteit, meditatie, e.a. behandeld. Ook mannen kunnen hier natuurlijk veel van leren.

pinkolaEstesClarissa Pinkola Estès, Women Who Run With the Wolves. Ballantine Books, New York, 1992. Bestseller. Krachtig materiaal.
Aanbevolen boeken omtrent Pelvic-Heart Integration (seksualiteit in verbinding met hart)

SamenspelRosenberg, Jack Lee, Total Orgasm. Random House, New York, 1973. Vertaald als Samenspel. Uitgeverij Luitingh. Laren. 1981.
Opvallende titel. Een bewonderenswaardige inleiding tot bio-energetische oefeningen die energiestroming en lading beïnvloeden, met name om seksueel plezier te verhogen. Rosenberg bespreekt vereniging als samenvloeien en schrijft een hoofdstuk over spiritualiteit en orgasme. Hij behandelt niet hoe je energiedoorstroming direct kunt beïnvloeden, hoewel de oefeningen natuurlijk alle zijn opgezet om lading, stroming en overgave te beïnvloeden.

OutInTheOpenSchultz, Louis, Out in the Open -The Complete Male Pelvis 1999 North Atlantic Books 155 paginas Geschreven door een Rolfer, gespecialiseerd in het werken met het bekken.

Mannen en hun lijf

Keen, Sam, Vuur in ’t lijf. Over mannen, Uitgeverij M & P, Weert

DeWildemanBly, Robert, De Wildeman. Een boek over mannen, Kritak, De Haan, 1990.

GodeninelkeManShinoda Bolen, Jean, Goden in elke man. Een nieuwe psychologie van de man. Lemniscaat, Rotterdam, 1989

Corneau, Guy, Afwezige vaders, verloren zonen. Servire, 1992

Het bericht Literatuurlijst Bodymind Integration verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Advanced Somatics & Postural Integration Training Thu, 22 Dec 2016 20:38:16 +0000 with Dirk Marivoet (B), Elisabeth Renner (A) & Rosa Maria Sevilla (Mex) Open to Postural Integration Practitioners. August 18-27 2017 – Mexico. lr_advanced-somatics About the Training Enjoy yourself with a group of colleagues coming from around the world and learn Advanced Postural Integration beyond the ten basic paradigm sessions. We will introduce to the participants, methodical

Het bericht Advanced Somatics & Postural Integration Training verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.


with Dirk Marivoet (B), Elisabeth Renner (A) & Rosa Maria Sevilla (Mex)

Open to Postural Integration Practitioners.

August 18-27 2017 – Mexico.


About the Training Enjoy yourself with a group of colleagues coming from around the world and learn Advanced Postural Integration beyond the ten basic paradigm sessions. We will introduce to the participants, methodical work with the inner core, plenty of work with the release and enjoyment of deep power, as well as the implementation of crucial discoveries from the last twenty years in natural sciences and human sciences. The combination of practical work, deep experience, theoretical understanding of technique and the enlargement of our system of scientific reference will advance your practice and make it more robust. Advanced directions for practice will be suggested. You can follow the classwork with our Advanced Manual.
This will be a multilingual experience. Teaching will be in English (translations possible into French, German). It is a wonderful opportunity to meet practitioners-colleagues from all over the world.
Module 1: Extending and deepening your knowledge and skills (oct 31 -nov 5)
 is work with the « diaphragms of body balance » : the fontanelles along the cranium, the floor and ceiling of the mouth, the thoracic inlet with first rib, the breathing diaphragm, the external pelvis. When these « diaphragms » are released, they begin to shift spontaneously and rhythmically and freely interact with one another, creating warmth and well-being. The topics include: overview and application of somatic methods, body language in action, advanced strategies for addressing developmental/maturational needs, unification and integration of polarities, development of consciousness, language and meaning, advanced sessions for working with the core while strengthening the “pilot”,, uncovering one’s lifetask.
Module 2: Empowering the Practitioner (april 4th -9th 2015) also deals with energy and consciousness of the pelvis – pelvic floor and the sexual organs. We learn to open layers of tissue and feeling, while developing healthy limits, helping the client clear away old frustrations and connect with others at the deep intimate level of passion, love and joy. We will explore how the last stages: of Jack’s “Energetic cycle” (e.g. excited breath, orgastic breath, extatic breath, …) relate to the tissuework around the deep core.
Working with Stubborn Defenses In order to touch the armored core, we need to recognize how the body organizes its defenses, how itforms character patterns of restricted breath, muscular contraction, habitual movement, as well as incomplete emotion and thought.To handle the shocks and traumas, all the continuing demands of our lives, we use characteristic attitudes and habits to try to hold ourselves together, to hold on to what we can, to hold ourselves up, hold ourselves deep inside or hold ourselves back. While working with our breath and touching the deepest layers of our tissue, Advanced Postural Integration Practitioners help their clients learn where and how their persistent character armor defends the core and how to let it go. We will in this advanced training deal with such topics as  «relationships are regulators», «the social engagement system», «the inhibition of action syndrome», «The PTSD paradigm», «the inflammation paradigm», «the pre-disease pathways», «the Initial Common Pathway» and « the Final Common Pathway»  in health and disease, amongst others …
Touching the Core In the deep work with the core the advanced practitioner follows the basic segments or “diaphragms of body balance”: the fontanelles, the floor and ceiling of the mouth, the thoracic inlet and first rib, the breathing diaphragm, the pelvis and pelvic floor. Some of the deepest work with the core includes release of the core- tissues of the pelvis, which holds many of our strongest feelings and attitudes. A thorough understanding working with develpmental and maturational needs is included. Working with the structures of the core the advanced student learns to help the client open layers of tissue and feelings in a safe and respectful way beyond the initial 10 sessions. Advanced techniques and strategies will be taught to help the client clear away old frustrations, and to connect with self, others and the ultimate at the deep, intimate level of love, joy & fulfillment.
Finding Harmony and Integration Using the advanced somatic methods you will learn in this training, you will learn new ways of helping your clients release their deepest armoring. Yet with the release of these very old habits and attitudes, they also need help finding a new center, help in integrating new-found change into their lives. By coordinating tissue, breath and feeling with special somatic strategies, you as practitioner help clients more fully integrate major dimensions of the self, such as sperm-egg (genetic inheritence), left and right hemisphere, sensori-motor, organs that take things in vs. parts of the body that let things out masculine-feminine,. By interacting skillfully with the core, advanced practitioners learn powerful skills to help the top of the body, to cooperate with the bottom; right and left to function as a team; front and back to move harmoniously with each other. With the discovery of a new, inner center, energy can then radiate outwardly and inwardly, flowing in waves through all the body diaphragms from bottom to top and in a socially engaged and spiritually rich manner.
Practical Entry Criteria: Practitioners in Body Psychotherapy – with touch protocols (Core Energetics, Bio-Energetics, (Psychotherapeutic) Postural Integration®, Energetic Integration®, Pelvic-Heart Integration®,…) with one year of experience. Certification: After succesful completion of this training and a written 10-page long thesis, you will be granted the title of Master Postural Integrator or Advanced Somatics Practitioner issued by ICPIT.

The Trainers Dirk Marivoet (B),  Elisabeth Renner (A) & Rosa Maria Sevilla (Mex

RosaMaria Sevilla
Dirk Marivoet : Licenced Psychomotor Therapist/ Psychotherapist (ECP), Dirk has more than 25 years of experience as a body psychotherapist. He is a certified trainer in Postural and Energetic Integration as well as a teacher and supervisor in Core-Energetics (trained with Dr. John Pierrakos, student of W. Reich). He maintains a private practice in Ghent (B), is the founder and director of The Institute for Bodymind Integration (IBI), secretary of ICPIT and an active academic (clinical professor) email: Tel. +32 (0)9 2284911 (0)486 690570

Meet some other members of the International Council of PsychoCorporal (Bodymind) Integration Trainers

From left to right: Eliane Jung-Fliegans (Fr), Raffaele Cascone (It), Silke Ziehl (GB), Bernhard Schlage (D), Rosa Maria Sevilla (Mex), Claude Vaux (Fr), Jack Painter (†), Carmine Piroli (It), Dirk Marivoet (B), Niall O’Siochain (D)


For a complete list of all members, visit:

Het bericht Advanced Somatics & Postural Integration Training verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Bekken-Hart Integratie naar Jack Painter, Ph.D. Sat, 10 Dec 2016 22:44:17 +0000 Bekken-Hart Integratie (Pelvic-Heart Integration®)  Seksualiteit in diverse stadia van ons leven  Intensieve en Transformerende Internationale Workshops & Opleidingen ontwikkeld door Jack Painter, Ph.D. (1933-2010),   Workshops en 3-Jarige Opleiding met Dirk Marivoet (B) & Elisabeth Renner voor gedetailleerde info kijk: Het Pelvic-Heart Integration proces dat Dr. Painter ontwikkeld heeft is uiterst effectief omdat het op vele

Het bericht Bekken-Hart Integratie naar Jack Painter, Ph.D. verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Bekken-Hart Integratie (Pelvic-Heart Integration®)

 Seksualiteit in diverse stadia van ons leven 

Intensieve en Transformerende Internationale Workshops & Opleidingen

ontwikkeld door Jack Painter, Ph.D. (1933-2010),


Workshops en 3-Jarige Opleiding met Dirk Marivoet (B) & Elisabeth Renner

voor gedetailleerde info kijk:

Het Pelvic-Heart Integration proces dat Dr. Painter ontwikkeld heeft is uiterst effectief omdat het op vele verschillende niveaus de kernthema’s aanspreekt en mensen helpt opnieuw in hun lichaam te wonen, hun zintuigen wakker te maken en in het heden te blijven en te voelen. In workshops zijn we er dikwijls getuige van dat mannen en vrouwen een diep verdriet in zich dragen als ze de seksuele passie en liefde van hun ouders voor elkaar nooit gezien of gevoeld hebben. Soms werd deze verstopt, omdat de ouders geleerd werd dat het hun kinderen zou schaden, maar in vele gevallen was ze er gewoon niet. Op die manier moeten we onszelf seksueel uitvinden. We hebben geen gezonde modellen. Dikwijls waren onze ouders niet ondersteunend voor onze seksualiteit. Misschien wilden ze ons beschermen, of gaven ze ons hun eigen remmingen door. Moeders zijn soms jaloers op de liefde die een vader heeft voor zijn dochter. Ze kan een hekel hebben aan de jeugdige onschuld en straling van haar dochter, omdat die van haar vernietigd werd. Zonder de steun van de moeder, mist een jonge vrouw vertrouwen in zichzelf als vrouw. Een meisje heeft ook de steun van vader nodig om een gezonde seksualiteit te ontwikkelen. Ze heeft het nodig om mannelijke energie te ervaren als verwelkomend, respectvol, liefdevol en versterkend. Als haar vader afwijzend, kritisch, misbruikend of afwezig was, zal een vrouw gekwetstheid en woede dienen te ontladen alvorens ze volledig seksueel kan ontplooien. Gelijkaardige dynamieken gelden voor mannen die zich niet aangemoedigd, ondersteund en gespiegeld voelen. Al naargelang door wie, op welke leeftijd, de frequentie en de intensiteit zullen ervaringen van afkeuring, afremming e.a. de splitsing tussen hart en genitaliën kleuren. Tijdens deze workshop Bekken-Hart Integratie stellen wij een effectieve weg voor die je zal toestaan je diepste en meest waardevolle aspiraties i.v.m. het verenigen van seksualteit en liefde te onderzoeken. We bekijken en exploreren onze seksualiteit in de diverse stadia van ons leven.

Bekken-Hart Integratie (Pelvic-Heart Integration) zal je de natuurlijke ritmes van plezier en opwinding in je lichaam helpen ervaren. Je zal begeleid worden in het verbinden van je innerlijke mannelijke en vrouwelijke delen en in het exploreren van hoe je liefde voor jezelf en voor anderen kan verdiepen en versterken doorheen je genitaliën en het hart. Door je te openen voor spirituele energie die vanuit het verleden, vanuit je ouders en voorgaande generaties stroomt, zal je ervaren hoe je genitale en hart-energie ondersteund wordt door de aspiraties en verlangens van jouw familie en deze helpt vervolledigen in verleden, heden en toekomst. Je zal beginnen voelen hoe jouw seksualiteit een deel is van een vitale continuerende levenskracht.

Nieuwe niveaus van Opwinding en Plezier. Om te beginnen dien je er klaar voor te zijn om de beweging van al de energie in je lichaam toe te staan, vooral geaccumuleerde gevoelens en lading die je vasthoudt in je bekken en je hart. Je zal geholpen worden je verlangen en je gevoel van vrijheid wakker te maken en aangemoedigd worden om op je eigen ritme een variëteit van manieren van ademen te exploreren die kunnen leiden tot nieuwe niveaus van opwinding. Terwijl je de golven van opladende en ontladende energie bespeelt, zal je de kracht ontdekken van het uiten van iedere opgestapelde of verboden lading. Door deze energie vrij te laten en te vervolledigen, kan je oude blokkades openen en vloeiende stromen van warm plezier cultiveren. We zullen ook massage en aanraking gebruiken om deze stromen te openen in de weefsels van het lichaam. Zacht of diep contact met huid, weefsel, spier en pees helpt ieder deel van het lichaam te openen en elk verlangen, elke fantasie te verwelkomen in het vlees.

Patronen van seksuele Frustratie uit het Verleden. Dikwijls wanneer seksuele zuchten met kracht en vrijheid aan de oppervlakte komen, probeert een deel van ons de ervaring af te snijden. De borst en het hart kunnen zich naar achter trekken omwille van ons geheugen voor oude pijn, of de buik kan opspannen om fysieke opwinding te scheiden van emotionele teleurstelling. Door ademwerk, lichaamswerk, rollenspelen en fantasie oefeningen kunnen we deze blokkades ontdekken en op een diepe manier ervaren. In onze lichamen en gevoelens vinden we oude patronen van seksuele passiviteit, ontkenning, competitie en verleiding — spelletjes die we speelden met onze vroegste seksuele opvoeders, onze ouders. 

Als kinderen vonden we onszelf gevangen tussen onze ouders en begonnen onze mannelijke en vrouwelijke rollen te verwarren. We wilden met gans ons lichaam, met al onze gevoelens komen, ons hart geven en onze verlangens tonen, maar onze ouders waren niet in staat onze seksuele onschuld en nieuwsgierigheid te steunen. Om onszelf te beschermen, begonnen we de stroom tussen ons hart en onze genitaliën af te snijden.

Het Mannelijke en het Vrouwelijke samenbrengen. Tijdens het werken samen ontdekken we deze oude patronen in onze lichamen maar tevens vinden we datgene waarnaar onze lichamen, onze mannelijke en vrouwelijke kanten werkelijk verlangen. Wanneer onze lichamen de aspiraties van deze twee kanten beginnen te harmoniseren, wanneer onze innerlijke moeder en vader de sexualiteit van ons innere kind ondersteunen, houden we van onszelf, creëren we een sterke stroom tussen het bekken en het hart in plaats van buiten ons op zoek te gaan naar liefde. Deze innerlijke integratie geeft een sensuele constantheid aan onze liefde en staat ons toe liefde te delen met anderen zonder onszelf te verliezen.

Seksualiteit in het Heden, Geïnspireerd door het Verleden en de Toekomst.
 Wanneer we fysiek beginnen de verbinding te voelen tussen onze genitaliën en het hart, hebben we onze innerlijke ouders toegestaan aanwezig te zijn. Op dat moment realiseren we ons dat ze dezelfde aspiraties als onze echte ouders en hun ouders hadden, hoewel veel van deze verlangens misschien niet vervuld zijn geraakt. We voelen dat we deel zijn van een voortgaande, concrete fysieke stroom van genitale en hartsenergie, die onze kinderen en hun kinderen verder kunnen vervullen.

Het werk/programma kent drie fasen: 

Fase I : Opwinding en de Grond van Verlangen

Adem en Ontwaakt Verlangen. Werk met ademtechnieken om nieuwe niveaus van opwinding te ontdekken en onszelf de kracht en de vrijheid te geven om geaccumuleerde of verboden lading te uiten.

Het lichaam onthult. Het localiseren en uiten van onze seksuele frustraties en blokkades. Het aanraken, houden en stimuleren van spanningen in spieren en weefsels.

Onze fysieke dualiteit erkennen. Exploreren van hoe onze lichamen zowel onze mannelijkheid en vrouwelijkheid bevatten en hoe dit zowel een conflict als een belofte is.

Fase II Het Dynamische Trio :

Het levenslange Trio: Het Mannelijke, Vrouwelijke en seksuele Zelf in verschillende levensfasen. De altijd aanwezige kracht van moeder en vader in onze sexualiteit; kijken naar hoe onze groeiende en veranderende lichamen sexualiteit uitdrukken in onze kindertijd, adolescentie, volwassenheid en ouderdom; hoe ons karakter gevormd wordt en hervormd doorheen onze levens.

Mannelijke en Vrouwelijke energieën harmoniseren in het lichaam.
 Ondersteunen van de mannelijke bekken-hartstroom met beide innerlijke ouders; ondersteunen van de vrouwelijke stroom met beide innerlijke ouders. Het terugvinden van kinderlijke onschuld, nieuwsgierigheid en opwinding in elk stadium van ons leven.

Fase III Ontwikkelen en Onderhouden van Liefde

Samensmelten van Hart en Genitaliën. Gebruik van adem, gestalt en zacht weefselwerk om de fundamentele dimensies van bodymind te verbinden; aanraken en verbinden van de bekken- en hart-gebieden.

De Volheid en Constantheid van Liefde.
 Toestaan dat de gedeelde liefde met anderen groeit; ontdekken hoe liefde een deel is van onze innerlijke ervaring gedurende aanwezigheid of afwezigheid van de geliefde.

Spirituele Sexualiteit in het Lichaam.
 Verbinden met ons verleden, heden en toekomst doorheen hart en genitaliën; opwinding laten stromen doorheen de generaties; seksuele en spirituele bevrediging in het heden.


Jack PAINTER, Ph.D. (1933-2010) was directeur van “The International Center for Release and Integration”. Hij schreef o.a. “Deep Bodywork and Personal Development” en “Technical Manual of deep Wholistic Bodywork”, standaardwerken voor lichaamstherapie. Hij leidde 40 jaar lang beoefenaars, groepsleiders en supervisoren op in de USA, Canada, Mexico en Europa.

Neem voor meer informatie contact met Dirk Marivoet at


Het bericht Bekken-Hart Integratie naar Jack Painter, Ph.D. verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Bodymind Reading Fri, 25 Nov 2016 22:11:04 +0000 Training Bodymind Reading ‘Body Reading’ is gebaseerd op het concept dat struktuur bevroren funktie is. Wat dit betekent, is dat iemands fysieke struktuur een weerspiegeling is van zijn psychobiologische geschiedenis en zijn huidig psychobiologisch funktioneren. Denk aan een fysieke struktuur die gekneed wordt door de ervaringen van het leven. Dat is een continu proces, waarbij

Het bericht Bodymind Reading verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.

Training Bodymind Reading

‘Body Reading’ is gebaseerd op het concept dat struktuur bevroren funktie is. Wat dit betekent, is dat iemands fysieke struktuur een weerspiegeling is van zijn psychobiologische geschiedenis en zijn huidig psychobiologisch funktioneren. Denk aan een fysieke struktuur die gekneed wordt door de ervaringen van het leven. Dat is een continu proces, waarbij de lichaamsstruktuur steeds evolueert met de ervaringen in interaktie met de fysieke en sociale werelden die erop ingrijpen.

Zo zullen deze delen van het lichaam, die gebruikt en gevoed worden, naar hun genetische limiet toegroeien. Deze delen die niet geoefend en gevoed worden zullen niet volledig ontwikkelen, of kunnen atrofiëren, ziek worden, of zelfs helemaal ophouden te funktioneren. Het principe hier is, ‘If you don’t use it, you lose it.’(‘als je ‘t niet gebruikt, verlies je ‘t ). Achter het misbruik, of het niet-gebruik van het lichaam zitten organismische beslissingen die genomen zijn in respons op de zgn. ouderlijke boodschappen die werden gegeven. Wanneer deze boodschappen toxisch zijn, en geïntrojekteerd worden, is het resultaat niet-gebruik of misbruik van het lichaam. Een deel van het lichaam wordt doods, gepantserd, tot op zekere hoogte buiten gebruik gesteld, of het zal gebruikt worden op manieren die niet natuurlijk en biopositief zijn. Andere delen kunnen beschadigd raken door fysieke traumata.


Wat we kunnen zien in de fysieke struktuur van een persoon is het huidige punt van evolutie van de interaktie van een genetische basis en het uitleven van een ‘lichaamsscript’. Het lichaamsscript bestaat uit al de permissies en verboden be-treffende het leven van het lichaam (gebruik, niet-gebruik, misbruik).


Als een therapeut naar iemands lichaam kijkt, is het zijn taak om de aanwezige fysieke fenomenen te noteren, de fysieke struktuur te zien, en hypothesen te genereren omtrent de mogelijke psychobiologische dynamieken die men kan opmaken uit de geziene fenomenen.

Het dragen van kleren, door de aard ervan, neigt de lichaamsfenomenen te dis-simuleren. Daarom wordt body reading gemakkelijker als de patiënt enkel zijn ondergoed aanhoudt, of een badpak. Hoe meer huid er bedekt is, en hoe meer de kle-ding de aandacht trekt (door kleur, drukpatronen e.a.) hoe moeilijker de body reading is.


Body reading is uiterst bruikbaar als deel van een vroege inschatting van de patiënt en het plannen van een behandeling. Op de tweede plaats is het een middel om therapeutische verandering te evalueren. Het is evident dat voor men aan een body reading begint, men eerst de theorie en de bedoeling aan de patiënt hiervan uitlegt.


De volgende logische vraag lijkt me dan te zijn. : “Als we naar het lichaam van de cliënt kijken, waar kijken we dan naar?” Deze vraag brengt ons bij de verschillende stijlen die er bestaan van body reading. Men kan een body reading verrichten met of zonder het gebruik van een typologie.


Body reading zonder een typologie houdt, op het meest basale niveau, in een fenomenologisch kijken naar het lichaam van de patiënt. Dit betekent zorgvuldig kijken naar de patiënt en op een naïeve manier zien wat er verschijnt. Met naïef bedoel ik zonder evaluaties of interpretaties van wat gezien wordt.  Bv. De knieën staan op slot, de linker schouder is hoger dan de rechter, de benen zijn relatief dikker dan de romp, enz. Eerst worden de fenomenen van het lichaam gezien. Daarna kan men als men dat wenst, naar het niveau van interpretatie overgaan om de betekenis van deze fenomenen te interpreteren, d.i. een hypothese te formuleren omtrent elementen in de geschiedenis van de patiënt en de huidige dynamiek.

Dus een vaardigheid in het fenomenologisch waarnemen is fundamenteel.

Om deze te ontwikkelen kan men beroep doen op een aantal aan te leren technieken zoals bv. het interpreteren van lichaamsfenomenen door imitatie met het eigen lichaam. Men kan dan invoelen hoe het moet zijn om in zus of zo’n houding te staan of te bewegen. In de gevallen waarin imitatie niet mogelijk is, kan men zich een voorstelling maken van hoe het moet zijn om bv. relatief dikke benen te hebben tegenover een mager bovenlijf. Men zou deze methodes respektievelijk ‘empatische lichaamsnabootsing’ en ‘gefantasmeerde empatische lichaamsnabootsing’ kunnen noemen.

Een andere methode van interpretatie is het gebruik van ‘intuïtieve metaforen’, waarbij het lichaam of een lichaamsdeel vertaald wordt in een metafoor, dikwijls een dier metafoor, e.a.. Bv. een grote stier, een stenen muur, een dikke eiken boom. Deze vertaling gebeurt intuïtief, dus niet door een analytisch proces of doelbewust zoeken naar een metafoor.

Een andere manier is te kijken naar een aantal dimensies die betekenisvol kunnen zijn in de lichaamsfenomenen.(Keleman, 1979)., zgn. ‘somatisch descriptieve para-meters’. Zo zou men kunnen kijken naar de mate van opwinding of doodsheid in een deel van het lichaam. Evenzo kan men kijken naar expansie tegenover contractie, gebondenheid tegenover ongebondenheid, strak of los, aktief of passief, week of hard, opgeladen tegenover ontladen, traag tegenover snel, verhouding tot de zwaartekracht, patronen van houding en beweging, de tendens om denken, voelen en handelen te richten op organisatie of desorganisatie. enz.

Iets anders waar men kan naar kijken zijn de aanwezigheid van asymmetrieën. Kijk naar delen van het lichaam die niet bij elkaar lijken te horen. Deze splitsingen in het lichaam werden herkend en geïnterpreteerd door verscheidene auteurs zoals Dychtwald (1978). Hij identificeert vijf majeure splitsingen : links-rechts, top-bodem, voor-achter, hoofd-lichaam, torso-ledematen.


Een tweede manier is body reading met een typologie. Een typologie is een systeem van classificatie gebaseerd op bepaalde karakteristieken. Bij body reading kan de aanwezigheid van bepaalde combinaties van strukturele kenmerken lichaamstypes definiëren. In de mate dat er psychobiologische karakteristieken zijn die cor-responderen  met de lichaamstypes, kan body reading organismische syndromen aan het licht brengen.


Het vroege werk om fysieke karakteristieken en gedrag met mekaar in verband te brengen bestond erin woordenboeken samen te stellen met volksgeloof betreffende deze verbanden. Voorbeelden van deze benadering worden gevonden bij Lavater (1804) en Gall en Spurzheim in 1809.

De volgende stap was nauwkeuriger te observeren en te zien, of inderdaad zulke relaties tussen fysieke karakteristieken en gedrag bestaan. Zo’n vroeg empirisch werk en verdere katalogisering werd verricht door Rostan (1824), Viola (1909), Sigaud (1914), Naccarati (1921) en Kretschmer (1925).


Constitutionele standpunten zijn gedurende eeuwen de voorlopers van het bestaan van academische psychologie.



Hippokrates was een van de eersten in de westerse traditie die zich bezighield met de constitutie. Hij suggereerde een typologie van de fysiek, een temperamenttypologie en een conceptie van stemmingen (‘humoren’-lichaamsvochten) die consistent is met het huidige denken i.v.m. de rol van endocriene secreties in menselijk gedrag. Hippokrates’ lichaamstypologie bestaat uit 2 types : het korte en dikke versus het lange en dunne. Het eerste type was voorbestemd om apoplexie (een beroerte) te krijgen (Habitus apoplecticus). Het tweede (lang en dun) was voorbestemd om TBC te krijgen (Habitus phthisicus).

In termen van temperament suggereerde Hippokrates 4 basistypes. Elk type wordt gedomineerd door 1 van de 4 lichaamsvochten. De 2 extreme types zijn het ‘chole-rische’ en het ‘melanchole’. Daartussen zitten de 2 gematigde types, nl. het ‘sangui-nische’ en het ‘phlegmatische’. Deze types corresponderen met een predominantie van gele gal, zwarte gal, bloed en phlegma respektievelijk. Deze types koppelde Hippokrates ook aan de vier elementen en aan de vier seizoenen.

Zijn systeem heeft in de loop der eeuwen vele andere lichaamstypologiën beïnvloed zoals dat van Rostan, Viola, Heymans en zelfs Pavlov.

Sheldon, heeft een indrukwekkende tabel opgesteld waarop 29 auteurs voorkomen die allen hun systeem min of meer op twee of drie hoofdtypen hebben opgebouwd.



De beweging naar meer precisie en objectiviteit in de lichaamstypering ging verder met het werk van de duitse psychiater Ernst Kretschmer. Zijn methode bestond erin het subject naakt te laten rechtstaan voor de observator die dan een lange checklist invulde met descriptieve zinnen voor elk van de belangrijkste lichaamsdelen.

Dit was een erg systematische en tijdrovende procedure. Een complexe analyse van deze ‘ratings’ en objectieve metingen leidde tot drie basistypes.

-Het astenische : freel, lineair uiterlijk, lange gestalte, smalle, platte borstkas, lange ledematen, dunne hals, weinig kin, spitse neus.

-Het atletische : musculair en krachtig, vitaal, goed geproportioneerd, type sportman of sportvrouw.

-Het pyknische : plomp, gedrongen gestalte, dikke romp, graciele ledematen, korte hals, zwaar hoofd.

– + Het dysplastische : ongewone lichaamsstrukturen, raar, verrassend, lelijk


Kretschmer praat over drie temperamenten : syntoon, schizoïd en ictaffien.

In een studie van 260 psychotische patiënten concludeert Kretschmer dat er een duidelijke biologische affiniteit is tussen het pyknische type en manisch-depres-sieve psychose en tussen de asthenische, atletische en zekere dysplastische types en schizofrenie. Kretschmer zag psychotisch en normaal op een continuum, en sprak over deze dimensies als volgt : (normaal)schizothym – schizoïde – schizofrenie, en (normaal)cyclothym – cycloïde – manisch-depressief.

Voortgaand op deze visie van een continuum van normaal tot psychotisch, geloofde Kretschmer dat er een relatie is tussen lichaamstype en gedrag in normale personen.



De persoon die deze lijn van theorievorming en onderzoek tot op een hoog niveau bracht was William Sheldon. Zijn constitutionele psychologie is complex en uit-gebreid.

In Sheldon’s visie is er een ‘morphogenotype’ of hypothetisch biologische structuur die onder het ‘fenotype’ of observeerbare fysiek ligt. Het morfogenotype speelt een rol zowel in het determineren van de fysieke struktuur als in het beïnvloeden van het gedrag. Door het fenotype te meten heeft men een indirekte schatting van het morfogenotype. Deze metingen identificeren een ‘somatotype’.

Een zorgvuldige analyse van 4000 foto’s bracht drie primaire componenten van fysiek naar voor : endomorfie, mesomorfie en ectomorfie.  Elk lichaam vertegenwoordigt dan een combinatie van de graad van elke component.

Sheldon heeft verscheidene secundaire kenmerken van fysiek gesuggereerd die een meer volledige beschrijving toelaten : dysplasie (geleend van Kretschmer), gynandromorfie en texturaal aspect.

Sheldon leidde ook primaire componenten van temperament af : viscerotonie, soma-totonie en cerebrotonie.

Aanzienlijk onderzoek door Sheldon en zijn collega’s heeft aangetoond dat er een sterke relatie is tussen primaire componenten van fysiek (struktuur) en primaire componenten van temperament (funktie).

De bevindingen van Sheldon lijken consistent te zijn met de drie neurotische oplossingen die Karen Horney (1945) zag bij mensen die zich hulpeloos en ge-ïsoleerd voelden, nl. ‘een beweging naar de mensen toe’, ‘een beweging van de mensen weg’ en ‘een beweging tegen de mensen’.



Hoewel niet algemeen gekend, zelfs onder clinici, maar het systeem dat het grootste publiek heeft gekend is dat wat voorgesteld werd door Alexander LOWEN (1971,1975). Dit systeem is gebaseerd op het werk van Wilhelm REICH en is een uitbreiding van de observaties die Reich (1949) maakte omtrent de patronen van lichaamspantsering, die gevonden worden in verschillende karaktertypes.

Omdat het een klinisch/diagnostisch instrument is, eerder dan een precies laboratorium instrument, is het Reich/Lowen systeem van karakter lezing van het lichaam niet gebaseerd op lichaamsmetingen. In dit opzicht verschilt het van Sheldon’s somatotypering.


Anders dan Sheldon’s theorie van somatotypes, is de Reich/Lowen theorie van karakter niet gebaseerd op een genetisch determinisme. Daarentegen wordt karak-ter gezien als zich ontwikkelend vanuit de vroegere levenservaringen. De ermee verbonden lichaamsstruktuur is een reflectie van hoe het lichaam is gebruikt, niet gebruikt of misbruikt als deel van deze ervaringen. Een karakterstruktuur is te omschrijven als een samenhangend geheel van opvattingen, lichamelijke kenmerken, gedragspatronen en gevoelens, dat het antwoord is van elk individu op zijn levensomstandigheden. Het is de resultante van het overleven van die omstandigheden. Een karakterstruktuur is derhalve op te vatten zowel als een defensie (verdediging) van het innerlijke zelf tegen zijn levensomstandigheden, alsook een expressie van het innelijke zelf in het proces van leven en overleven. (Van Praag, 1979).


Reich en Lowen verschillen licht in hun benadering van Body Reading. In de reichiaanse benadering ligt het accent op het ontdekken van de ‘core’ pantsering en daarbij een besluit te trekken over de karakterstijl van de patiënt. Lowen, aan de andere kant, neigt ernaar de algemene lichaamsstruktuur te observeren en van daaruit de karakterstijl te ontdekken.


Om te beginnen wil ik kijken naar de Reichiaanse benadering zoals die heel mooi werd uitgelegd door Elsworth BAKER (1967). Karakterontwikkeling hangt volgens hem af van de graad van fixatie op de verschillende erogene niveau’s. Op het somatische vlak, hangt karakterontwikkeling af van de graad van pantsering in elk van de erogene zones.


Baker (1967) spreekt over 4 majeure erogene zones, die elk een ontwikkelings-stadium representeren. De zones zijn de ogen, de mond, de anus, en de genitaliën, met de ontwikkelingsstadia oculair, oraal, anaal, fallisch en genitaal (het fallische stadium is eigenlijk een vroege of incomplete fase van genitaliteit).


Symptomen ‘karakteristiek’ voor deze niveau’s zijn aanwezig wanneer er een energieblokkade bestaat in een erogene zone. De meeste mensen hebben een majeure blokkade in één van de erogene niveau’s van ontwikkeling, met minder blokkering op een ander niveau of niveau’s. Dit betekent dat musculaire pantsering het grootst is in één aparte erogene zone, met een mindere graad van pantsering in andere erogene zones bij de meeste mensen.

Er is meestal ook pantsering in andere delen van het lichaam (niet-erogene zones), maar zoals Baker (1967,p. 113) het stelt, “is het enkel de pantsering in de erogene zones die het karaktertype bepalen”. De pantsering in de erogene zones die het karaktertype bepalen”. De pantsering in de niet-erogene zones creëert de indivi-duele verschillen binnen een karaktertype.


In de normale ontwikkeling neemt elk stadium zijn beurt als de primaire focus van energie, en nadat de persoon zijn ontwikkeling heeft geleid naar de volgende fase, blijven de vroegere zones belangrijk in de ervaring van plezier.

Als daarentegen de persoon getraumatiseerd is in een bepaald stadium, dan zal er een blokkade of pantsering optreden in die erogene zone. Deze stop in ontwikkeling verhindert het bereiken van genitaliteit en daarom staat het de toegang tot een volledige genitale energie processing in de weg. De accumulatie van energie op een pregenitale erogene zone produceert klinische symptomen.


Baker (1967) gaat verder om te zeggen dat een emotioneel trauma op enig stadium twee mogelijke resultaten kan hebben : 1) repressie; of 2) blijvende ontevredenheid.

Met repressie ontwikkelt de persoon nooit plezierig funktioneren in dit stadium, leert nooit van het gebruik van deze erogene zone te genieten. In het geval van ontevredenheid, het onbevredigende, is de persoon onverzadigbaar, probeert steeds de gekende bevrediging te verkrijgen.

In repressie is er een meer volledige pantsering dan er is in het geval van blijvende onbevredigdheid. In dit laatste geval wordt het streven gevoeld, maar de pantsering verhindert voldoende expressie op volledige bevrediging te brengen. Het resultaat is een bijna constante drang tot expressie.


D.m.v. het herkennen van de locus van de zwaarste pantsering, kan men de oculaire, orale, anale, fallische en genitale karakters identificeren. Tevens kan men naast het kijken en betasten van de pantsering aan de patiënt vragen naar symptomen die dan voor een convergentie kunnen zorgen van bewijs voor pantsering.

Waar heeft men pijn, ongemakken, ziekten en dysfuncties? Wanneer zulke feno-menen de erogene zones betrekken, leveren ze bewijs voor het karaktertype.


Uitgaande van dit schema van 5 basis karaktertypes, ontplooit Baker (1967) diverse specifieke syndromen in elk van deze. Deze syndromen, waarvan sommige overeen-komen met traditionele diagnostische categorieën, zijn gebaseerd op de patroon-vorming van pantsering in erogene en niet-erogene zones secundair aan de primaire pantsering van een erogene zone waardoor het basis karaktertype wordt gedefiniëerd. Voor meer informatie zie Man in the Trap (Baker, 1967).



Onderdrukt en onbevredigd


(Ontwikkelingsstadium)   Primaire                       Onderdrukte                Onbevredigde

Pantsering                           vorm                           vorm

Oculair                                  Oculair segment                 Verwarring           Voyeurisme

(“ziet niet”)

0raal                                     Oraal segment                      Depressie                 Overdreven toegeeflijkheid

Anaal                                   Pelvisch segment                Controle               Onderdanigheid

(vooral achteraan)

Fallisch                               Pelvisch segment          Rechtschapenheid       Don Juanisme

(vooral vooraan)


Genitaal                              Pelvisch segment           Vlucht of bevriezen     Krankzinnig gedrag

Laat ons nu kijken naar Lowen, en zien hoe hij Reichs karakterlezing (met daaraan gepaard gaande body reading) vanuit het lichaam verder heeft ontwikkeld.


Lowen (1971, 1974, 1975) heeft veel gedaan om de theorie over karakter zowel te systematiseren als uit te breiden. En hiermee, definiëerde hij karaktertypes in termen van zichtbare fysieke struktuur. In 1958 schreef Lowen over de volgende karaktertypes : het orale, masochistische, hysterische, fallisch-narcistische, pas-sief-feminiene, schizofrene, en schizoïde. Tegen 1974 had hij verdere systematisatie van de studie van karakter doorgevoerd door 5 majeure karaktertypes te definiëren en hun relaties.

Een ‘karakter’ is een hypothetisch syndroom. Niemand is een puur karakter type, maar eerder heeft elke persoon elementen van de verschillende types. Waar we naar zoeken is welk karaktertype dominant is en welk ander type of types secundair zijn in iemands dynamiek.

De vijf karaktertypes staan in een volgorde van ontwikkeling in hun etiologie. Het vroegste type is het schizoïde, dan het orale, het psychopaten, de masochist, en dan de rigide types. Het karakter dat wordt ontwikkeld, hangt af van het ontwikkelingsstadium waarin het kind getraumatiseerd is. Als het trauma relatief vroeg plaats vindt, dan zal de persoon moeilijkheden hebben om zich doorheen de daaropvolgende stadia te ontwikkelen. Daarom staan de karaktertypes in afdalende orde van complexiteit, omdat er steeds een gedeelte van een type aan een type wordt toegevoegd, hoe vroeger het initiële trauma.

Als men dus hogerop gaat in de ontwikkelingssequense van karaktertypes, is er een grotere variëteit in het syndroom, omdat er meer persoonlijkheidsdifferentiatie heeft plaatsgevonden voorafgaand aan het trauma. Tegen de tijd dat de rigiede types zijn bereikt, is er een sexuele differentiatie bereikt, zodat de rigiede types in mannelijke vormen (fallisch-narcistisch en compulsief) en een vrouwelijke vorm (hysterisch) uiteenvalt.


Noot : Kurtz en Prestera (1976), doen in hun boek ‘The body reveals’ een poging om de psychiatrische terminologie van Lowen en Reich te veranderen in meer begrij-pelijke termen zoals het behoeftige, het bezwaarde en het verwaande type. Andere auteurs hebben minder moeite met de beladen terminologie, omdat ze ervan uitgaan dat mensen geen typen zijn, maar elk op zich uniek, en dus niet te vatten in een term ook al klinkt die in de oren van sommigen negatief. Leuk is de manier waarop ze op vereenvoudigde manier een aantal silhouetten afbeelden, waardoor concreter kan nagedacht worden over deze types, en men ook in de body reading een soort kapstok krijgt.


Het bericht Bodymind Reading verscheen eerst op Instituut voor Bodymind Integration.